Língua piripkúra
O Piripkúra é uma língua da família linguística tupi-guarani, pertencente ao tronco tupi. É falada pelos piripkuras da Terra Indígena Piripkura, no noroeste do estado brasileiro de Mato Grosso.[1]
| Piripkúra | ||
|---|---|---|
| Falado(a) em: | Brasil (Mato Grosso) | |
| Total de falantes: | 3 (?) | |
| Família: | Tupi Oriental Mawetí-Guaraní Tupí-Guaraní VI Kawahíwa Piripkúra | |
| Códigos de língua | ||
| ISO 639-1: | -- | |
| ISO 639-2: | --- | |
Demografia
Os Piripkúra foram contactados em 1984, e outra vez em 2007 (Aguilar 2015: 135).[1]
Há três sobreviventes Piripkura:[2]
- Dois homens chamados Tikum e Monde’i. Vivem em isolamento voluntário no norte de Mato Grosso, na Terra Indígena Piripkura.
- Uma mulher chamada Rita Piripkura (ou Rita Kawahiva[3]), casada com um homem Karipúna em Rondônia (Denófrio, 2013, p.11[4]).[1]
Segundo Christ 2009, p. 130:[3]
[O Piripkura] é um grupo Tupi Kawahib localizado entre os rios Branco e Madeirinha, afluentes da margem esquerda do rio Roosevelt, nos municípios de Colniza e Rondolândia (MT). São conhecidos pela denominação Piripkúra, dada pelos seus vizinhos Gavião-Ikoleng, do povo Mondé e significa borboleta, mariposa. ... Uma integrante do grupo, Rita Kawahiva, informou que o grupo era de dez a quinze pessoas.
Classificação
O Piripkúra pertence ao complexo linguístico Kawahíwa.[1]
Segundo Ana Cabral (2009: 8), a língua Piripkúra "apresenta características que, por um lado a aproxima do Uru-Eu-Wau-Wau, do Amondáwa e do Karipúna, mas possui outras características que a aproximam do grupo Parintintín, Jiahói e Tenharim."[1]
Vocabulário
Algumas palavras Piripkura segundo a informante Rita Piripkura (Santos, Candor & Cabral 2017):[2]
Animais
Alguns nomes de animais:[2]
| Piripkura | Português |
|---|---|
| nambúa | nambú |
| mutúa | mutum |
| jakúa | jacu |
| tapi'íra | anta |
| tajaúa | queixada |
| taitúa | cateto |
| ywýrapára | arco |
| 'y'ýwa | flecha |
| akará | cará |
| pijawá | piau |
| tare'ýra | traíra |
| tijú | jeju |
| ijĩ'á | bodó |
| txawe'wýra | arraia |
| ambuatá | camboatá |
| juparáju'ía | jandaíra |
| heíra po'á | espécie de abelha |
| ywahúa | abelha pai |
| heiretéa | uruçu |
| borouhúa | espécie de abelha pequena |
| tata'íra | abelha de fogo |
| heiryy'ría | espécie de abelha que fica no cipó (no chão) |
| akupytanuhúa | abelha grande que produz mel no mês de janeiro |
| tapemánga | espécie de abelha |
| jakaré | jacaré (Caiman spp., Paleosuchus spp.) |
| karuwáruhúa | paca (Agouti paca) |
| txautxía | jabuti (Geochelone spp.) |
| tajahúa | porco-do-mato (Tayassu pecari; Pecari tajacu) |
| ijĩ'á | peixe bodó |
Plantas
Alguns nomes comuns de plantas:[2]
| nome Piripkura | nome comum | nome científico | uso |
|---|---|---|---|
| aju'ybá | abiu | Pouteria sp. 1; Pouteria sp. 2 | fruto |
| owetíngapauhúa | abiu | Pouteria torta | fruto |
| aju'ybá ipotýra | abiu-cotite | Pouteria macrophylla | fruto |
| aju'ybárána | abiurana | Pouteria caimito | fruto |
| yway'áka | angelim | Dinizia excelsa | conhece |
| bureápikía | araça | Eugenia sp. 1 | fruto |
| pubururéa piránga | araça | Eugenia sp. 2 | fruto |
| hemu'y'ýwa | araça-de-anta | Bellucia grossularioides | fauna |
| oký ta'a i'a | arariúba | Minquartia guianensis | conhece |
| Inatáuhúa | babaçu | Orbignya phalerata | fruto; tapiri |
| panakúpupéja | bacaba | Oenocarpus bacaba | fruto |
| yhýka/jutahýka | breu | Protium heptaphyllum | fruto; resina |
| majĩkujýwa | buriti | Mauritia flexuosa | fruto; artesanato |
| jumitauhúa | cacau (tem na terra) | Theobroma sp. 1 | fruto |
| tarapúa | cacau | Theobroma sp. 2 | fruto |
| kupu'ía | cacauí | Theobroma speciosum | fruto |
| txitykywýwa | cachimbeira | Cariniana rubra | fruto |
| akajáb | cajá | Spondias mombin | fruto |
| akajuhúa | cajuí | Anacardium giganteum | fruto |
| aerembíwe'ýma | cambuí | Psidium sartorianum | fauna |
| jã | castanha | Bertholletia excelsa | fruto |
| timó/moapáwuhúa | cipó-timbó | (não identificado) | pesca |
| ipóa | cipó-titica | Heteropsis flexuosa | utensílio |
| txyrykytíwopéa | copaíba | Copaifera langsdorffii | fauna |
| ejoybába píra | copiúva | Tapirira guianensis | fruto |
| jumitahýma | cupuaçu | Theobroma grandiflorum | fruto |
| makawa'ýwuhúa | embaúba | Cecropia sp. 1 | corda para arco; rede |
| amba'ýwa | embaúba (pequena) | Cecropia sp. 2 | corda para arco; rede |
| ? | envira-preta | Bocageopsis multiflora | conhece |
| inamburú'ywopéa | faveiro | Gleditschia sp. | conhece |
| hea'netangiwauhúa | guanandi | Calophyllum brasiliensis | fruto |
| amba'ýwarána | imbaubarana | Pourouma guianensis | fruto |
| inata'ýwa | inajá | Maximiliana maripa | fruto |
| ykangaká | ingá | Inga edulis | fruto |
| ingáperemu'húa | ingá | Inga sessilis | fruto |
| paji'ýja | ingá-feijão | Inga cylindrica | fruto |
| ynga'ía | ingá-mirim | Inga laurina | fruto |
| ywyruajirána | ingarana | Dimorphandra macrostachya | conhece |
| ? | ipê-amarelo | Handroanthus ochraceus | arco; ponta de flecha |
| kujapi'ýwa | itaúba | Mezilaurus itauba | fauna |
| juta'ýwa | jatobá | Hymenaea sp. | fruto |
| piraiwýwa | jatobá-mirim | Guibourtia sp. | conhece |
| jandypáwa | jenipapo | Genipa americana | fruto |
| juta'ía | jutaí-pororoca | Dialium guianense | fruto |
| aweting'ýwa/howetxiby'ría | maçaranduba | Manilkara huberi | fruto |
| ywotyrýwa | matamatá | Lecythis chartacea | fauna |
| ywarapi'yja | muirapinima | Brosimum guianense | fruto |
| manikujúwa | murici-da-capoeira | Byrsonima sp. | fruto |
| kwarámandyjúwa | paineira-barriguda | Ceiba sp. | conhece |
| apirahya | pajurá | Couepia bracteosa | fruto |
| pindóab | patauá | Oenocarpus bataua | fruto |
| kwapaýwa'uhúa | pau-breu | Symphonia globulifera | fauna |
| embýra'ýwa | pau-de-embira | Xylopia frutescens | conhece |
| makwawa'ywuhúa | pequiarana | Caryocar microcarpum | fauna |
| peki'á | piquiá | Caryocar villosum | fruto |
| ipykáwa | pupunha-brava | Bactris sp. | arco |
| akajárána | pupunharana | Duckeodendron cestroides | fauna |
| ? | rebenta-laço | Banara arguta | fauna |
| txúwa | sorva | Couma utilis | fruto |
| ? | taxi-branco | Sclerolobium paniculatum | conhece |
| timbo'ýwopéa | tamboril | Enterolobium timbouva | fauna; pesca |
| kirupina'é | tarumã | Vitex cymosa | fruto |
| ywaputuka'ýwa | tatajuba | Bagassa guianensis | fauna |
| jityky'wýba | tauari | (não identificado) | embira para rede |
| ? | umari | Poraqueiba sericea | fruto |
| urukú | urucum | Bixa orellana | pintura |
| muntu'úba | uxi | Endopleura uchi | fruto |
| witirána | uxirana | Sacoglottis guianensis | fruto |
Ver também
Referências
- AGUILAR, Ana Maria Gouveia Cavalcanti. Contribuições para os estudos histórico-comparativos sobre a diversificação do sub-ramo VI da família linguística Tupí-Guaraní. 2015. 223 f., il. Tese (Doutorado em Linguística)—Universidade de Brasília, Brasília, 2015. (PDF)
- Santos Júnior, T. da S., Candor, J. C., & Cabral, A. S. A. C. (2017). Uso de recursos naturais pelos Índios Piripkura no Noroeste de Mato Grosso: uma análise do Conhecimento Ecológico Tradicional no contexto da política expansionista do Brasil na Amazônia Meridional. Revista Brasileira De Linguística Antropológica, 8(2), 73-104. https://doi.org/10.26512/rbla.v8i2.16301 (PDF)
- CHRIST, C. L. Grupos de indígenas isolados no Mato Grosso. In: Relatório 2009: violência contra os povos indígenas no Brasil. Brasília: CIMI, 2009, p.132-141. Acesso em: out. 2015.
- DENÓFRIO, J. P. M. La mort est dans la vie: contre-métamorphose et ascension Kagwahiva. Dissertação (Mestrado em Antropologia Social), París: École des Hautes Études en Sciences Sociales (EHESS), 2013.
Bibliografia
- AZANHA, Gilberto. 2006. Relatório antropológico de identificação de delimitação da Terra Indígena Kawahíwa do Rio Pardo. Relatório técnico elaborado sob a coordenação da Fundação Nacional do Índio (FUNAI). Disponível na biblioteca da Diretoria de Assuntos Fundiários da FUNAI.
- DENÓFRIO, J. P. M. Breve contribuição etnográfica sobre os Kagwahiva: O Coletivo Piripkúra. Relatório – Etnologia e Antropologia Social. FUNAI, 2012.
- DENÓFRIO, J. P. M. La mort est dans la vie: contre-métamorphose et ascension Kagwahiva. Dissertação (Mestrado em Antropologia Social), París: École des Hautes Études en Sciences Sociales (EHESS), 2013. (em francês)
